Từ những cuộn phim cải lương trắng đen đã xuống cấp theo thời gian, HTV-TMS đang từng bước ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phục dựng những tác phẩm sân khấu kinh điển. Không chỉ dừng ở việc tô màu hay nâng chất lượng hình ảnh, dự án còn là nỗ lực bảo tồn di sản, gìn giữ ký ức nghệ thuật và mở ra cơ hội đưa cải lương đến gần hơn với thế hệ khán giả trẻ trong thời đại số.

Kho tư liệu cải lương quý trước cuộc đua với thời gian

(Ông Lê Phước Hiếu Trung, Phó giám đốc Công ty HTV-TMS trò chuyện tại hội thảo)

Chia sẻ tại hội thảo thực hành "Chuyển đổi số di sản - Hồi sinh phim cải lương bằng công nghệ" diễn ra chiều 23.7 tại Bảo tàng Tôn Đức Thắng (TP.HCM), trong khuôn khổ chương trình "Chạm vào di sản", ông Lê Phước Hiếu Trung, Phó giám đốc Công ty TNHH Dịch vụ Kỹ thuật Truyền thông HTV (HTV-TMS) cho biết HTV đang lưu giữ kho tư liệu quý được ghi hình từ sau 1975 bằng phim nhựa và băng từ. Đây đều là những vật liệu có hạn sử dụng, đòi hỏi điều kiện bảo quản nghiêm ngặt về nhiệt độ, độ ẩm và chống nấm mốc. Theo thời gian, mỗi lần đưa phim hoặc băng từ ra khai thác, chất lượng hình ảnh lại giảm đi một chút. Đến khi HTV bắt đầu số hóa kho tư liệu cách đây khoảng 10 năm, nhiều bản gốc đã xuống cấp, xuất hiện hàng loạt lỗi như xước phim, giật hình, mất chi tiết hay xé hình, trong khi thiết bị phục vụ số hóa cũng không còn ở trạng thái tối ưu.

Sự phát triển của AI đã mở ra cơ hội mới trong công tác phục chế tư liệu. Tuy nhiên, theo ông Hiếu Trung, công nghệ chỉ là một phần của quá trình phục dựng. Đằng sau mỗi thành phẩm vẫn là sự can thiệp của con người cùng kinh nghiệm của đội ngũ kỹ thuật.

Quy trình phục dựng với tiêu chí "gần đúng bản gốc nhất"

(Ông Lê Phước Hiếu Trung giới thiệu phần mềm phục dựng màu HTV – TMS đang sử dụng)

Thay vì sử dụng các phần mềm tô màu tự động, HTV-TMS lựa chọn xây dựng quy trình phục dựng riêng, trong đó AI đóng vai trò hỗ trợ, còn con người là người đưa ra quyết định cuối cùng về chất lượng hình ảnh.

Theo ông Lê Phước Hiếu Trung, hiện nay nền tảng AI có thể tự động chuyển đổi phim trắng đen sang phim màu. Tuy nhiên, với những tác phẩm mang giá trị di sản, mục tiêu của HTV-TMS không phải tạo ra một phiên bản đẹp mắt mà là tái hiện tác phẩm gần đúng với bản gốc nhất. Để đáp ứng yêu cầu đó, HTV-TMS sử dụng nền tảng mã nguồn mở và chủ động phát triển quy trình xử lý riêng, cho phép can thiệp vào từng khung hình thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các ứng dụng có sẵn.

Theo ông Trung, một vở cải lương dài khoảng hai tiếng phải chia thành hàng nghìn đoạn phim chỉ từ vài giây để xử lý riêng lẻ. Mỗi đoạn đều trải qua nhiều công đoạn trước khi ghép thành tác phẩm hoàn chỉnh.

"Đội ngũ kỹ thuật phải thực hiện hàng nghìn thao tác mới có thể hoàn thành một vở cải lương", ông chia sẻ.

Phục dựng là hành trình đi tìm lại ký ức

(Biên tập viên Nguyễn Cẩm Linh chia sẻ tại hội thảo)

Đồng hành cùng dự án từ những ngày đầu, biên tập viên Nguyễn Cẩm Linh, phụ trách nội dung phục dựng, cho biết quá trình thực hiện “Tiếng trống Mê Linh” kéo dài khoảng 1,5 tháng với khối lượng công việc lớn hơn rất nhiều so với hình dung ban đầu.

Theo bà, để bảo đảm màu sắc chân thực, ê-kíp không chỉ làm việc với dữ liệu hình ảnh mà còn tìm gặp các nghệ sĩ từng tham gia vở diễn và các chuyên gia để xác minh từng chi tiết về phục trang, đạo cụ, bối cảnh. Có những bộ trang phục chỉ xuất hiện vài giây trên màn hình nhưng vẫn phải đối chiếu, kiểm chứng trước khi đưa vào phục dựng.

Ngay cả khi đã có dữ liệu tham khảo, quá trình xử lý vẫn gặp nhiều trở ngại. Có những cảnh nhân vật di chuyển khiến màu sắc thay đổi ngoài mong muốn, buộc đội ngũ kỹ thuật phải chỉnh sửa nhiều lần để đảm bảo sự đồng nhất.

(Biên tập viên Nguyễn Cẩm Linh gặp gỡ đạo diễn Ca Lê Hồng tìm hiểu về màu sắc phục trang)

Sau khi HTV-TMS hoàn thành bản phục dựng và tô màu vở cải lương "Tiếng trống Mê Linh", tác phẩm đã được HTV phát sóng vào tháng 4 vừa qua, mang đến nhiều cảm xúc cho khán giả. Nhiều khán giả bày tỏ sự xúc động khi được gặp lại các nghệ sĩ gạo cội trong diện mạo chân thực, sống động hơn sau nhiều thập niên.

(Hình ảnh trước và sau phục dựng màu vở “Tiếng trống Mê Linh” do HTV – TMS tực hiện)

AI không thể thay thế con người hoàn toàn trong bảo tồn di sản

Theo ông Lê Phước Hiếu Trung, AI mang lại nhiều lợi thế nhưng vẫn có những giới hạn nhất định. Ông dẫn chứng, nhiều cảnh rộng trong vở “Tiếng trống Mê Linh” đã mất gần như toàn bộ chi tiết do chất lượng bản phim gốc quá kém. Với những đoạn phim bị hư hỏng nặng, nếu giao hoàn toàn cho AI tự tái tạo, nhân vật có thể bị thay đổi khuôn mặt, không còn giữ được hình ảnh nguyên bản của nghệ sĩ.

"Có thể AI sẽ biến nghệ sĩ Thanh Nga thành một người khác. Với những người làm công tác bảo tồn và phục chế, điều đó không thể chấp nhận", ông nhấn mạnh.

Ông Trung cũng cho rằng hiệu quả của AI phụ thuộc rất lớn vào dữ liệu huấn luyện. Hiện nay, phần lớn AI được phát triển dựa trên nguồn dữ liệu nước ngoài, nếu trong tương lai Việt Nam có hệ thống AI được huấn luyện bằng dữ liệu về con người và văn hóa Việt Nam, việc phục dựng sẽ đạt độ chính xác cao hơn.

Công nghệ mở đường đưa cải lương đến gần người trẻ

Không chỉ những người làm nghề, nhiều bạn trẻ tham dự hội thảo cũng bày tỏ sự bất ngờ trước khả năng ứng dụng AI trong bảo tồn di sản. Bạn Phương Thảo, sinh viên tham dự chương trình, cho biết trước đây chỉ sử dụng AI để học tập và tìm kiếm thông tin. Sau buổi trải nghiệm, bạn ấn tượng khi thấy AI có thể phục dựng màu sắc cho cải lương.

"Em thấy rất hay, có cảnh nhân vật mặc áo rách nhưng AI vẫn nhận diện được đâu là da người, đâu là trang phục để tô màu."

Theo Phương Thảo, thế hệ Gen Z vốn quen tiếp cận công nghệ nên phiên bản cải lương được phục dựng màu giúp việc thưởng thức trở nên hấp dẫn hơn. "Bản trắng đen khá khó tiếp cận với người trẻ. Khi được phục dựng màu, mình nhìn rõ hơn gương mặt nghệ sĩ, trang phục, ánh mắt và cảm xúc của nhân vật nên cảm thấy gần gũi hơn rất nhiều", bạn chia sẻ.

Nhiều khán giả cũng bày tỏ mong muốn dự án sẽ không chỉ dừng lại ở cải lương mà tiếp tục mở rộng sang các tác phẩm sân khấu, điện ảnh kinh điển khác.

(Bạn Phương Thảo chia sẻ cảm nghĩ về việc phục dụng cải lương tại hội thảo. Ảnh Ngọc Trung)

Theo ông Lê Phước Hiếu Trung, dự án phục dựng phim cải lương bằng AI của HTV-TMS mới được khởi động từ đầu năm 2026. Để hoàn thiện “Tiếng trống Mê Linh”, có thời điểm các thành viên trong ê-kíp chỉ ngủ khoảng bốn tiếng mỗi ngày. Dù đã đạt được những kết quả bước đầu, HTV-TMS vẫn sẽ tiếp tục hoàn thiện dự án. "Chúng tôi sẽ thực hiện lại các vở, cố gắng sửa càng nhiều lỗi càng tốt để mang đến cho công chúng một phiên bản hoàn thiện hơn", ông Trung cho biết.

Việc ứng dụng AI vào phục dựng cải lương không nhằm thay thế giá trị nguyên bản của tác phẩm mà mở ra một phương thức mới trong bảo tồn di sản. Với cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm và công nghệ làm công cụ, HTV-TMS đang từng bước xây dựng quy trình phục dựng mang dấu ấn riêng, góp phần đưa những tác phẩm sân khấu kinh điển trở lại với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.